Powiat Mikołowski

Dziś nie do pomyślenia wydaje się, aby powiat mikołowski mógłby zniknąć z mapy. Jednak gdy prześledzimy dzieje podziałów administracyjnych na tym obszarze, nasuwa się jedno pytanie. Czy coś takiego jak ziemia mikołowska w ogóle istnieje?

Biorąc pod uwagę aspekt historyczny trudno odpowiedzieć na te pytanie twierdząco. Mikołów, Łaziska Górne, Orzesze , Ornontowice i Wyry nigdy bowiem nie stanowiły administracyjnej odrębności. Ich losy były nierozerwalnie związane z historią Górnego Śląska, a ściślej ziemi pszczyńskiej. Aby zachować precyzję  warto od razu zwrócić uwagę, że nie należały do niej obecne sołectwa Mikołowa: Bujaków i Paniowy. Miejscowości te pierwotnie wchodziły w skład ziemi bytomskiej. Podział ten okazał się niezwykle trwały, o wiele trwalszy niż przynależność polityczna tego obszaru, który wchodził w skład Królestwa Czech (do 990 roku), Państwa Polskiego (do 1138 roku), domeny Piastów śląskich (1138-1335), Królestwa Czech (1335–1526), Monarchii Habsburskiej (1526–1742), Królestwa Pruskiego (1742–1871), Rzeszy Niemieckiej (1871–1918), Republiki Weimarskiej (1919–1922), Rzeczypospolitej Polskiej (1922–1939), III Rzeszy Niemieckiej (1939–1945), PRL oraz III RP (od 1945). Mimo zmieniających się granic państwowych przez wieki Mikołów i okolice stanowiły północno-zachodnią rubież ziemi pszczyńskiej. W XVI w. po wygaśnięciu lokalnej linii Piastów śląskich, księstwo pszczyńskie przekształciło się w państwo stanowe, a po przejęciu Śląska przez Prusy obszar ten w 1742 r.  utworzył powiat pszczyński. Taki stan rzeczy utrzymał się aż do 1954 roku.

Jeśli zaś chodzi o administrację kościelną, to aż do 1821 roku przez dzisiejszy powiat mikołowski przebiegała granica dwóch diecezji wrocławskiej i krakowskiej. Do tej pierwszej należały parafie Bujaków-Paniowy i Ornontowice, które wchodziły w skład dekanatu gliwickiego. Pozostałe miejscowości dzisiejszego powiatu w 1847 roku weszły w skład dekanatu mikołowskiego, który obejmował parafie w Woszczycach, Mokrem i Mikołowie. Warto nadmienić, że parafia mikołowska aż do początku XX w. wieku była wyjątkowo rozległa, bo obejmowała Gostyń, Kamionkę, Kostuchnę, Ligotę, Łaziska Dolne, Łaziska Górne, Łaziska Średnie, Ochojec, Panewnik, Piotrowice, Podlesie, Starą Kuźnię (obecnie część Rudy Śląskiej), Śmiłowice, Wilkowyje, Wyry i Zarzecze.

Granice powiatu mikołowskiego
Granice powiatu mikołowskiego naniesione na podział administracyjny z roku 1922. Cały obszar powiatu pszczyńskiego dostępny pod tym linkiem.

Radykalne zmiany administracyjne przyniósł wiek XX. Burzliwy okres Wielkiej Wojny, podczas której mieszkańcy Mikołowa i okolic złożyli obfitą daninę krwi, przedłużył się do 1922. Walkę o przynależność państwową tego obszaru wygrała opcja polska, choć wyniki plebiscytu nie były tak jednoznaczne. Za pozostaniem w Republice Weimarskiej opowiedzieli się mikołowianie (55,2%), w pozostałych miejscowościach zadeklarowano wolę włączenia do Rzeczpospolitej Polskiej: Zgoń – 95,7%, Gostyń – 93,5%, Łaziska Dolne – 91,8%, Wyry – 89,1%, Śmiłowice 84,4%, Paniowy – 84,3% , Łaziska Górne – 83,3%, Zazdrość – 81,3%, Gardawice – 79,7%, Zawada – 79,4%, Mokre – 76,5%, Ornontowice – 74,9%, Łaziska Średnie – 71,4%, Bujaków – 72,7%, Zawiść – 66,5%, Woszczyce – 62,2%, Orzesze – 55,4%.

 

Po przyłączeniu do Polski obszar powiatu mikołowskiego wszedł w skład autonomicznego województwa śląskiego. Autonomia umożliwiła szereg nowoczesnych inwestycji. W ramach programu rozwoju dróg powstała bita droga na odcinku Katowice-Mikołów-Żory. W samym Mikołowie za pieniądze Skarbu Śląskiego zbudowano gimnazjum (dzisiejsze I LO im. Karola Miarki), budynek straży pożarnej oraz prawie sto domów komunalnych. Dynamiczny rozwój miasta pozwalał snuć plany wyodrębnienia powiatu mikołowskiego. Korfantowska Polonia z 18 lipca 1928 r. donosiła, że od pewnego czasu miarodajne czynniki poważnie rozważają sprawę podziału rozległego powiatu pszczyńskiego na dwa oddzielne powiaty. Zamierzenia te motywuje się przede wszystkiem tem, że powiat pszczyński jest pod względem obszaru znacznie większy od innych powiatów, a miasto powiatowe Pszczyna położone jest prawie na krańcach powiatu i mało dostępne dla większej części mieszkańców rozległego powiatu. Ostatecznie decyzji o podziale nie podjęto. Mikołowowi już w tym czasie rósł konkurent –Tychy.  Gmina wiejska położona w centralnej części projektowanego powiatu była dobrze z nim skomunikowana i posiadała także spore możliwości rozwoju. Kwestia podziału ponownie pojawiła się po wojnie. W 1950 r. rząd centralny podjął decyzję o rozbudowie Tychów, które rok później podniesiono do rangi miasta, a po trzech kolejnych latach do rangi miasta powiatowego. Wówczas Mikołów na dobre stracił szansę, na to by stać się siedzibą powiatu.

Dzisiejszy powiat mikołowski jest rezultatem reformy samorządowej z 1998 r. Choć nie istniały żadne przesłanki historyczne, za jego powołaniem przeważyły względy funkcjonalne. Zadania bowiem jakie przyznano nowej jednostce podziału administracyjnego  z powodzeniem mogły być realizowane na obszarze pomiędzy Rybnikiem, Gliwicami, Katowicami i Tychami. Czy utworzony trzynaście lat temu mikołowski powiat ziemski może być podstawą nowej identyfikacji terytorialnej? Dziś trudno to tym rozstrzygać. Zdaje się, że wciąż najistotniejsze dla jego mieszkańców są identyfikacje: lokalna i regionalna.

Źródło: Jaskółka Śląska, nr 10/2013