Orzesze

W piśmie z 1645 roku, wystawionym przez proboszcza woszczyckiego ks. Georgiusa Drabika zaświadczono, że orzeski kościółek, w stylu romańskim, zbudowali w 1150 roku zakonnicy templariusze. Zamierzali również postawić obok klasztor, jednak właściciel Orzesza von Trach ten plan udaremnił. Gdyby przyjąć, że to świadectwo jest wiarygodne, można by datę powstania wioski cofnąć o paręset lat.

Pierwszą wzmiankę historyczną o wiosce znaleźć można w dokumentach z czasów Heleny, księżnej raciborskiej, w których wymienia się między innymi wieś rycerską Orzesze. Spis studentów krakowskich zawiera metryki Henryka Jana, syna Jana Orzeskiego (1459 r.) i Jana, syna Piotra Orzeskiego (1536 r.). W 1599 roku panem Orzesza i Mościsk był Wawrzyniec von Trach. Po nim w roku 1683 wieś nabył Jan Franciszek Kamiński. Innym działem rycerskim wioski w 1697 r. władał Henryk Twardawa. W 1750 roku wioskę otrzymał w spadku Krzysztof Woyski, a po nim w 1813 Karol Woyski. Równocześnie właścicielem innych działów rycerskich był Ferdynand Fragstein. W 1836 roku całą wieś Orzesze kupił Franciszek Winkler.

Najstarszy, wspomniany już kościółek w Orzeszu stał na Górze św. Wawrzyńca i był poświęcony św. Katarzynie. W czasach reformacji zaniedbany i zdewastowany, stał się według opowiadań siedzibą miejscowych rozbójników Juraszka (lub Łukaszka) i Andreaszka. W 1553 roku kościół został gruntownie odnowiony. Na polecenie Henryka Twardawy w 1698 roku wymieniono dach i okna; dzięki jego staraniom wprowadzono zwyczaj odprawiania w kościółku nabożeństw trzy razy w roku: w święto Nawiedzenia NMP, w dniu św. Katarzyny i w dniu św. Wawrzyńca. Kroniki podają również daty następnych renowacji kościoła: 1790 r.,1824 r. i w 1852 roku, kiedy na skutek uderzenia pioruna zniszczeniu uległy wieżyczka, część dachu i organy.

Gotycka architektura elewacji sytuuje orzeski kościółek wśród wyjątków budownictwa sakralnego końca XVI w. na Śląsku i potwierdza przeświadczenie wyrażone w kronice woszczyckiej o jego wcześniejszym pochodzeniu. W końcu XVI wieku w okresie który uważa się za czas budowy kościoła, powstały renesansowe sklepienia, chór wsparty na toskańskich filarach i zdobiące go herby rodowe ówczesnych właścicieli Orzesza Wawrzyńca i Marii Trachów. Wyposażenie wnętrza, a mianowicie: ołtarz główny z obrazem św. Katarzyny, dwa ołtarze boczne z obrazami Nawiedzenia NMP i św. Wawrzyńca oraz renesansowa obudowa organów, pochodziły z połowy XVIII w.

W 1912 roku ustanowiono w Orzeszu samodzielną parafię pod wezwaniem św. Wawrzyńca.

kiedy z powodu uruchomienia zakładów przemysłowych liczba mieszkańców gminy gwałtownie wzrosła (z około 600 do ponad 2000), wybudowano szkołę, w której dwu pomieszczeniach uczyło się 389 dzieci. Następny, murowany budynek szkolny, w którym dzisiaj mieści się poczta, powstał w 1868 roku. W tym samym roku dzieci rodzin wyznania ewangelickiego rozpoczęły naukę we własnej nowootwartej szkole. W 1903 r. wybudowano obszerną, okazałą szkołę gminną, której fragment przetrwał do dzisiaj. Po wojnie, w 1962 r. w ramach akcji „tysiąc szkół na tysiąclecie” powstała na terenie Bukowiny druga orzeska szkoła podstawowa.

Na początku XVIII wieku, w 1719 roku uruchomiono w Orzeszu pierwszą hutę szkła. Stała ona na wschodnim brzegu Bierawki, w środku wioski. W rejestrach z końca tego wieku wymienia się w Orzeszu łącznie 4 huty. W 1838 roku Franciszek Winkler wybudował i uruchomił na granicy z Ornontowicami hutę żelaza, która istniała do 1870 r., potem przerobiono ją na fabrykę szkła. Zakład ten istnieje do dzisiaj.

W XIX wieku było w Orzeszu, Jaśkowicach i Zawadzie równocześnie kilkanaście kopalń, które później połączono tworząc kopalnię „Fryderyk-Orzesze”. W 1911 r. z powodu nieopłacalności pracę w kopalni zawieszono. Do dzisiaj zachowały się niektóre zabudowania i charakterystyczne pozostałości w postaci hałd i zapadlisk. Do niedawna, na peryferiach Orzesza czynnych było jeszcze kilka kamieniołomów. Z piaskowca tu wydobywanego powstawały liczne budynki mieszkalne, pałace i obiekty sakralne. W 1856 r. uruchomiono linię kolejową z Orzesza do Raciborza i oddano do użytku orzeski dworzec.